Улатӑр (вырӑсла Алатырь) — Раҫҫейри юханшыв, Сӑр юханшывӗн сулахай юппи. Чӑваш Республикинче, Мӑкшӑ Республикинче тата Чулхула облаҫӗнче юхать.

Географи

Улатӑр Чулхула облаҫӗнчи Первомайск хулинчен 10 километр анӑҫалларах пуҫланать. Тӗпрен тухӑҫалла юхать. Малтан Чулхула облаҫӗпе Мӑкшӑ Республикин чиккипе пырать. Унтан Чулхула облаҫӗнчи Первомайск, Лукоянов тата Починки районӗсем тӑрӑх, Мӑкшӑ Республикин Ичалки тата Ардатов районӗсем тӑрӑх иртет. Юханшывӑн аялти пайӗ Чӑваш Енӗн Улатӑр районӗнче вырнаҫнӑ. Улатӑр хулин ҫурҫӗр енӗнче Сӑра юхса кӗрет.

Юханшыв хӗрринче нумай хулапа ял вырнаҫнӑ. Вӗсен шутӗнче — Улатӑр (Чӑваш Ен) тата Ардатов (Мӑкшӑ Республики) хулисем, Тургенево поселокӗ, Ахматово, Каласево, Луньга, Тарханово, Ҫӗнӗ Ичалки, Кемля тата ытти ялсем.

Гидрологи

Улатӑрӑн тӗп юпписем — сылтӑм енчен юхса кӗрекен Нуя, Инсар тата Рудня. Юханшывӑн тӑршшӗ — 296 километр, бассейнӗн лаптӑкӗ — 11,2 пин тӑваткал километр. Вӑтамран ҫеккунтра 36–42,6 кубометр шыв юхса иртет.

Юханшыв тӗпрен юр шывӗпе тулать (80 процентран ытла). Ҫавӑнпа та ҫуркунне шыв шайӗ чылай хӑпарать. Шыв пуш вӗҫӗнче — акан пуҫламӑшӗнче хӑпарма пуҫланать те ку 40–50 куна тӑсӑлать. Хӗлле юханшыв шӑнса ларать, акан пуҫламӑшӗнче уҫӑлать.

Экологи

Улатӑр шывӗн пахалӑхӗ юхӑм тӑрӑх аялалла начарланса пырать. Чулхула облаҫӗнчи Мадаево ялӗнчен Улатӑр хулине ҫитиччен шыв варалану шайӗпе 3-мӗш класран 4-мӗш класа куҫать. Ҫакӑ юханшыва промышленность тата ял хуҫалӑхӗн вараланнӑ шывӗсем юхса кӗнипе ҫыхӑннӑ.

Истори

Ятне авалхи чӑваш халапӗсенче асӑнакан Улатӑр чулӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Хӑш-пӗр тӗпчевҫӗ ку ят тӗрӗк чӗлхисенчен тухнӑ тесе шутлать. Вӗсем ӑна «ола тура» («пысӑк крепость») е «ула тӑрӑх» («ула тӗслӗ тӑрӑх») сӑмахсемпе ҫыхӑнтараҫҫӗ.

Улатӑр хулине 1552 ҫулта Хаяр Иван патша хушнипе крепость пек никӗсленӗ. Вӑл Улатӑр юханшывӗ Сӑра юхса кӗнӗ ҫӗрте вырнаҫнӑ. Хула ячӗ юханшыв ячӗнчен пулнӑ.